Թատերական միստերիաներ: Պատարագաթատրոն

???????????????????????????????

Գանձասարը գիշերը

 

Պատմությունս սկսեմ Գանձասարից:

Մինչ այդ էլ առիթ ունեցել եմ մասնակցել պատարագին, չնայած «մասնակցել» բառն այստեղ տեղին չէ: Իրականում ես միշտ մտնում էի եկեղեցի դիտողի՝ հանդիսատեսի դերում, նորից ու նորից, բայց իսկապես պատարագը տեսա ու լսեցի միայն Գանձասարում: Ինչո՞ւ: Որովհետև մինչ այդ պատարագին «խառնվելը» իմ մանակական-պատանեկան հիշողություններում մնացել է՝ որպես սարսափելի խառնաշփոթի մի ներկայացում, որի ժամանակ կարող ես միայն զննել կանանց գլխաշորերը, ծանոթների ձեռքերից բռնվել, որ չկորես (չնայած ասում են՝ եկեղեցում «պոդռուչնիյ» անել չի կարելի), լսել ուսուցիչների փսփսոց-բացատրությունները, որոնցից միևնույն է ոչինչ չես հասկանում ու գոնե մեկ-մեկ՝ ուսուցիչների այդ փսփսոցների ու աթեիստ ընկերների սուր-սուր կատակների արանքում, որսալ երգչախմբի ձայնը՝ պատարագի ամենագեղեցիկ բաղադրիչը:

Գանձասարում բախտս բերեց ու ես վերջապես սեփական աչքերով  տեսա ու լսեցի սեփական ականջներով: Բախտս բերեց երկու առումով: Նախ կանգնած էի «առաջին շարքերում», եթե իհարկե եկեղեցում այս արտահայտությունը տեղին է: Երկրորդ, այստեղ հավաքվել էր բացառապես հավատացյալ մասսա: Սա կարևոր է, որովհետև, երբ եկեղեցում հավաքվում է բացառապես հավատացյալ մասսա (քիչ թե շատ), ոչ ոքի մտքով անգամ չի անցնի ականջիդ անհասկանալի բացատրություններ փսփսալ կամ կատակել: Այլ կերպ ասած, մինչ ուսուցիչներս ու դասընկերներս բառիս բուն իմաստով մասնակցում էին պատարագին, ինձ ոչ ոք չէր կարող խանգարել ուշադիր հանդիսատեսի դերը ստանձնել: Եվ ահա ես նայում էի ու լսում, ու պետք է ասել բավականին ուշադիր՝ փորձելով ոչինչ բաց չթողնել:

Ու այստեղ, առաջին անգամ տեսնելով պատարագը, առաջին անգամ մտածեցի, որ պատարագը նման է թատերական ներկայացման:

Ահա մտնում է քահանան և էլի երկու հոգևորական՝ սարկավագ, թե դպիր, չգիտեմ, ես դրանից գլուխ չեմ հանում: Մի բան հաստատ է. գլխավոր դերը քահանայինն է: Նա մի քանի անգամ դուրս է գալիս «բեմի» (խոսքը խորանի մասին չէ, այլ եկեղեցու այն հատվածի, որտեղ հոգևորականները մատուցում են պատարագը, որին ես այնքան մոտ եմ կանգնած, բայց սահամնը հատել չեմ կարող) ձախ կողմի դռնից, հետո նորից ներս մտնում: Մի քանի անգամ փոխում է զգեստը, կարծես այնտեղ, այդ դռան հետևում, նրա «գրիմանոց-կացարանն է», որտեղ սարկավագ-կոստյումերը հագնցում է նրան հաջորդ «գործողության» զգեստները: Ներկայացում-պատարագի մյուս մասնակիցները, ինչպես և գլխավոր դերակատարը, գործում են հստակ սցենարով. նրանք գիտեն, որ բառից հետո պետք է երգեն, քահանայի որ խոսքից հետո իրենց «ռեպլիկը» պիտի ասեն, որ երգից հետո պետք է մոտենան բացված Աստվածաշնչին կամ զնգ-զնգոցով թափահարեն խնկամանը: Այդ բացված Աստվածաշունչն ու այդ խնկամանը, որից բարձրացող ծուխը դուրս է մղում եկեղեցու թթվածինը, ու ես սկսում եմ խեղդվել, դրանք էլ  յուրօրինակ ռեկվիզիտ են, իսկ եկեղեցու ասեղնագործած ծածկոցները, սրբապատկերները և մնացած ամեն ինչը դեկորներն են: Ինքներդ դատեք. այստեղ նույնիսկ վարագույր կա: Եվ պատարագի ժամանակ այն բացված է, ինչպես և հարկ է ներկայացման ընթացքում: Վարագույրի հետևում դուք կարող եք տեսնել «հետնաբեմը», որտեղ, ըստ երևույթին, բազմել է ներկայացման իրական գլխավոր հերոսը՝ նա, ում համար էլ դուք եկել եք այս ներկայացումը դիտելու:

Այդ ժամանակ ուշադրություն չդարձրեցի այդ մտքի վրա. դե միտք էր, էլի, անցավ, գնաց:

Բայց հետո, երբ սկսեցի ուսումնասիրել թատրոնի պատմությունը, այդ միտքը ինքը այցելեց ինձ և, ինչպես բոլոր պիեսների խիստ բարոյական կերպարենրը, մատը թափ տվեց ու ասաց. «Տեսա՞ր, ես իրավացի էի»:

250px-Bloktheatre

Կոնստանտին Սոմով: Բլոկի «Թատրոն» գրքի պատկերազարդումը

 

Թատրոնի պատմությունը հանրագիտարանները (Վիքիպեդիան նույնպես) բաժանում են մի քանի շրջանի, որոնցից առաջին երկուսն են անտիկ թատրոնը և միջնադարյան թատրոնը:

Անտիկ թատրոնի մասին լսել եք բոլորդ, նույնիսկ եթե չեք սիրում արվեստի այս տեսակը: Հնագույն և հզորագույն թատերական այս մշակույթը առաջացել է հեթանոսական-շամանական ծիսակատարություններից, իսկ Հունական թատրոնը՝ աշխարհի ամենահին թատրոնը, մասնավորապես գինու, խաղողագործության և պտղաբերության աստված Դիոնիսոսին (Բաքոս) նվիրված ծիսական տոնակատարություններից՝ միստերիաներից, որոնք կոչվում էին Դիոնիսիաներ: Դրանց դեռ առիթ կունենանք անդրադառնալ, իսկ հիմա մի մեծ քայլով անցնենք դարերի ու իշխանափոխությունների միջով և անդրադառնանք միջնադարյան թատրոնին:

Միջնադարյան թատրոնն առաջացել է ոչ թե անտիկ թատրոնից, ինչը տրամաբանական կլիներ, այլ կաթոլիկ եկեղեցու ծիսակատարություններից՝ լիտուրգիաներից, պատարագներից: Իհարկե տաճարներում խաղացվող «թատրոնում» բեմադրվում էին բացառապես կրոնական բովանդակության «պիեսներ»: Միայն 13-րդ դարում կրոնական այս թատրոնը դուրս եկավ եկեղեցուց և ծավալվեց տաճարների բակերում:

Աշակերտության հովանավոր  ս. Նիկողայոսի տոնի ժամանակ առաջանում է մի խաղ, որն արդեն շատ քիչ բանով էր հիշեցնում լիտուրգիա-պատարագը: Այս տոնի ժամանակ բեմադրվում էին հատվածներ հայտնի լեգենդներից՝ սիրված պերսոնաժների մանսակցությամբ: Այսպես առաջանում են միջնադարյան միստերիաները, որոնց հիմքում արդեն ընկած էր սրբերի կամ Աստվածածնի վարքը:

Այսպիսով, իմ գանձասարյան ճանապահորդության ժամանակ ես, փաստորեն, նորից բացահայտեցի այն հեծանիվը, որի մասին բոլորն արդեն վաղուց գիտեին:

Հիմա եկեք հասկանանք, ի՞նչ է թատրոնը և ի՞նչ է միստերիան, որից էլ ծնվել է թատրոնը:

Հենց ամենասկզբում ես ասեցի, որ երբեք չեմ մասնակցել պատարագին: Մտել եմ, նայել ու դուրս եկել, ինչպես կասեր Կեսարը՝ «Եկա, տեսա, հաղթեցի» (համարենք, որ հաղթեցի): Սակայն պասիվ դիտորդի դերը ստանձնելով՝ դուք չեք դառնում պատարագի, ծիսակարգի, միստերիայի լիարժեք մասնակիցը:

Dionysus

Միստերիաները լինում են երկու տեսակի՝ մեծ և փոքր:

Փոքր միստերիան ուսուցանող մի գործողություն է, արվեստ-գործողություն, որ հասու է յուրաքանչյուրին: Դուք հայտնվել եք միստերիայի կենտրոնում, ուշադիր նայում եք, որտեղ հարկն է՝ ծափ եք տալիս ու շատ տպավորված վերադառնում տուն: Այո, դուք ինչ-որ բան եք սովորել: Եվ դուք փոքր միստերիայի լիիրավ մասնակիցն եք:

Սակայն եթե դուք ուզում եք հայտնվել ծիսակատորության մեծ շրջանում, այստեղ արդեն առաջ է գալու իսկական մասնակցության հարցը: Այստեղ դուք արդեն չեք կարող մտածել, որ հանգիստ «նայում եք կողքից», այստեղ արդեն իրական գործողությունն է: Եթե գեթ մի պահ պատկերացնեք, որ ամեն ինչ պարզապես խաղ է, խորհրդանիշ, սիմվոլ, առասպել և այլն, դուք կկորցնեք միստերիայի էությունը: Այլ կերպ ասած, այստեղ արդեն հավատի խնդիրն է:

Փաստորեն, փոքր միստերիաների շրջանն իրականում շատ ավելի մեծ է, քան մեծ միստերիայի շրջանը, քանզի, ինչպես վկայում է Դիոնիսոսի տաճարի արձանագրությունը.

Շատերն են տանում գավազանը, բայց քչերն են հաղորդվում գաղտնիքին:

Նույնն էլ Աստվածաշնչում.

Ասում եմ, որ այդ հրավիրվածներից ոչ ոք չի ճաշակի իմ ընթրիքը, քանզի շատ են հրավիրվածները, բայց քիչ են ընտրյալները:

(Ղուկ. 14:24)

(Ի դեպ, Դիոնիսոսի միստերիաների ժամանակ օրհնվում էին հացն ու գինին: Միանգամից կարելի է զուգահեռ տանել հաղորդության ծեսի հետ:)

Այնտեղ՝ գանձասարյան այն պատարագի ժամանակ, ես ականատեսն էի «ժամանակակից» մեծ միստերիայի, քանի որ բոլորը մասնակիցն էին պատարագի, այլ ոչ թե հանդիսատեսը: Ճիշտն ասած, հիմա ես չեմ էլ պատկերացնում փոքր միստերիան ժամանակակից եկեղեցում, որովհետև եթե դուք գնում եք պատարագի, ենթադրվում է, որ գնում եք մասնակցելու, ոչ թե նայելու, չէ՞ (ինձ նմանները այնքան էլ շատ չեն):

Ժամանակակից աշխարհում այդ փոքր միստերիաների դերն է կատարում թատրոնը: Բայց այստեղ մի հարց է առաջանում:

Փոքր միստերիան նույնպես ենթադրում է որոշակի մասնակցություն գործողությանը, նույնիսկ եթե դուք «կողքից եք նայում»:

Ժամանակակից թատրոնում (ինչպես նաև կինոյում) գործում է «չորս պատի օրենքը», այսինքն՝ դերասանը տարանջատված է հանդիսատեսից բեմի երեք պատերով և երևակայական չորրորդով: Հանդիսատեսի էլ ի՞նչ մասնակցության մասին կարող է լինել խոսքը:

Այդ դեպքում կաո՞ղ ենք արդյոք ժամանակակից թատրոնը հեթանոսական միստերիաների ժառանգորդն անվանել:

Կարող ենք: Պարզվում է թատրոնն ու ծիսակատարությունը ունեն մի շարք նմանություններ   (խոսքը Գանձասարում ֆորմայի իմ տարած զուգահեռների մասին չէ, այլ բովանդակության զուգահեռների)

  • Ե՛վ թատրոնը, և՛ ծիսակարգը մարդուն հանում են իր սովորական հոգեբանական և էներգետիկ դաշտից և տեղափոխում այլ դաշտ՝ բաց ներքին փոփոխությունների, հույզերի և իմացության համար:
  • Երկուսն էլ մարդու վրա ազդում են վիզուալ և ձայնային էֆֆեկտների միջոցով՝ երբեմն դրանց ավելացնելով նաև հոտը, համն ու շոշափելիքը (ինտերակտիվ թատրոն):
  • Երկու դեպքում էլ մարդուն ներկայացվում է մի սիմվոլիկ սյուժե, որի նպատակն է նվազագույնը՝ հուզել հանդիսատեսին, թափ տալ նրա ներքին աշխարհը, իսկ լավագույն դեպքում՝ փոխել նրա աշխարհընկալումը՝ այն դարձնելով ավելի բաց և ավելի «հոգևոր»:
  • Երկուսն էլ մարդուն ուղղորդում են գործողությունների տրամաբանական շղթայով, որը վերջանում է տեսածի, լսածի և զգացածի ամրապնդմամբ:

Թատրոնն առաացել է միստերիաներից, այո: Ըստ երևույթի այն նույնպիսի հզոր միստիկ ուժ ունի, ինչպիսին և կրոնական ծիսակատարությունը, որից այն ծնվել է երկու անգամ՝ մեկ հնադարում, մեկ էլ միջնադարում:

Մենք ունենք «կախարդական թատրոն» արտահայտությունը:

Եվ դա «հրաշալի է, քանզի թատրոնը ոչ այլ ինչ է, եթե ոչ կախարդանքի տեսակներից մեկը, գուցե ամենահզոր և կենսունակ կախարդանքը, որ կարող է գաղտնի և աննկատ կատարել իր գլխավոր առաքելությունը՝ փոխել մարդու ներքին իրականությունը»(Ալեկսեյ Օսիպով):

Օգտագործած գրականություն.

Алексей Осипов: “Что есть театр, как не одна из форм магии?”

Borovik: “Мистерии большие и малые”

Википедия – театр

 

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s